Markaziy va Janubiy Osiyo oʻrtasidagi iqtisodiy oʻzaro bogʻlanish –makromintaqa barqarorligi va izchil rivojlanishining asosi

---

1. Kirish

Markaziy va Janubiy Osiyo Yevrosiyoning eng muhim geografik tutashuv nuqtalaridan birini tashkil etadi. Markaziy Osiyo qitʼaning sharq–gʻarb va shimol–janub yoʻnalishlarini bogʻlab turadi, Janubiy Osiyo esa dunyodagi eng yirik aholi markazlari va isteʼmol bozorlaridan biriga ega. Ushbu ikki mintaqaga kiruvchi mamlakatlar aholisi jami 2 milliard kishidan ortiqni tashkil etadi, shunga qaramay, ular oʻrtasidagi bevosita iqtisodiy hamkorlik hali oʻz salohiyati darajasiga yetmagan.

Potensial bozor koʻlamini raqamlar ham tasdiqlaydi - 2024-yilda Janubiy Osiyo aholisi taxminan 1,68 milliard kishini tashkil etgan, mintaqaning umumiy yalpi ichki mahsuloti esa qariyb 4,5 trillion AQSH dollariga teng boʻlgan. Shu bilan birga, 2024-yilda Markaziy Osiyoning besh mamlakati iqtisodiyoti taxminan 489 milliard AQSH dollarini tashkil etgan. Biroq mintaqalararo integratsiya darajasi pastligicha qolmoqda, hatto Janubiy Osiyoning oʻzida ham mintaqa ichidagi savdo umumiy savdo aylanmasining qariyb 5 foizi atrofida baholanadi, bu esa ASEAN koʻrsatkichidan ancha pastdir.

Bu holat savdo statistikasida ham yaqqol koʻrinadi – Markaziy Osiyoning asosiy savdo oqimlari hanuz Rossiya, Xitoy, Yevropa Ittifoqi, Turkiya va Yaqin Sharq tomon yoʻnalgan boʻlib, Janubiy Osiyo bilan savdo nisbatan cheklangan oʻrinni egallaydi.

Toʻliq ishga solinmayotgan salohiyat talab yetishmasligi bilan emas, balki tarkibiy cheklovlar bilan izohlanadi. Ikki mintaqa oʻrtasida togʻ toʻsiqlari, murakkab chegaralararo yoʻnalishlar, xalqaro yetkazib berish zanjirlariga qoʻshilish darajasining turlichaligi, bojxona va texnik tartib-taomillarning bir xil emasligi, shuningdek, Afgʻoniston omili mavjud. Afgʻoniston bir vaqtning oʻzida eng qisqa bogʻlovchi halqa ham, mintaqaviy tuzilmaning eng nozik elementi ham hisoblanadi. Shu sababli, oʻzaro bogʻlanish masalasi nafaqat tijorat, balki strategik ahamiyatga ham ega.

Markaziy va Janubiy Osiyo oʻrtasidagi iqtisodiy aloqalarni tiklash tarixiy yoʻllarga shunchaki qaytish sifatida qaralmasligi kerak. Hozirgi sharoitda bu raqobatbardoshlik, yetkazib berish zanjirlari xavfsizligi, energetik barqarorlik va tashqi iqtisodiy yoʻnalishlarni diversifikatsiya qilish masalasidir. Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun janubiy yoʻnalish Arabiston dengizi va Hind okeani portlariga yanada qisqaroq yoʻl ochadi. Janubiy Osiyo mamlakatlari uchun esa u energiya resurslari, oziq-ovqat mahsulotlari, sanoat tovarlari va Yevrosiyodagi yangi bozorlarga chiqish imkonini yaratadi.

Bu mantiqda Oʻzbekiston alohida oʻrin tutadi. U mintaqaning markaziy qismida joylashgan, Markaziy Osiyoning barcha boshqa davlatlari va Afgʻoniston bilan chegaradosh. Shu bois Oʻzbekiston Markaziy Osiyoning ichki bozorlari bilan janubiy yoʻnalish oʻrtasida bogʻlovchi halqa boʻla oladi. Ayni paytda, bogʻlovchi davlat roli tovarlarni tranzit qilishdan koʻra ancha kengroq maʼnoni anglatadi. Bu rol infratuzilma loyihalarini muvofiqlashtirish, logistika xizmatlarini rivojlantirish, institutsional sifatni oshirish, qaror qabul qilish uchun tahliliy asos yaratish hamda xususiy sektorni mintaqalararo loyihalarga jalb etishni oʻz ichiga oladi.

 

2. Oʻzaro bogʻliqlikning tarixiy va geografik asoslari

Markaziy va Janubiy Osiyo oʻrtasidagi tarixiy aloqalar zamonaviy davlat chegaralari paydo boʻlishidan ancha oldin shakllangan. Movarounnahr, Xuroson, Baqtriya va Shimoliy Hindiston shaharlari karvon yoʻllari tarmogʻi, hunarmandchilik mahsulotlari, bilim, diniy anʼanalar va moliyaviy amaliyotlar almashinuvining bir qismi boʻlgan. Samarqand, Buxoro, Balx, Marv, Kobul, Peshovar va Lahor turli davrlarda Yevrosiyo makonini bogʻlab turgan savdo va madaniy markazlar vazifasini bajargan.

Biroq tarixiy bogʻliqlik bugungi kunda oʻz-oʻzidan iqtisodiy integratsiyaga aylanib qolmaydi. Zamonaviy yetkazib berish zanjirlari temir yoʻllar, avtomobil yoʻllari, portlar, energetika tarmoqlari, yuklarni raqamli kuzatish tizimlari, sugʻurta, bank hisob-kitoblari hamda barqaror va oldindan aniq qoidalarga bogʻliq. Ushbu elementlardan hatto biri mavjud boʻlmasa ham, tranzit qimmat, sekin va xatarli jarayonga aylanadi.

Mintaqa geografiyasi bir vaqtning oʻzida ham ragʻbatlantiruvchi omillar, ham cheklovlarni yuzaga keltiradi. Bir tomondan, Oʻzbekistonning janubiy chegaralaridan Shimoliy Afgʻonistongacha boʻlgan masofa nisbatan qisqa, Afgʻoniston orqali oʻtadigan yoʻnalish esa Markaziy Osiyodan Pokistonga va undan keyin Hind okeani portlariga chiqish uchun ehtimoliy eng qisqa quruqlik yoʻli hisoblanadi. Boshqa tomondan, togʻ tizmalari, temir yoʻl izi kengligidagi farqlar, chegara infratuzilmasining cheklangan oʻtkazuvchanlik quvvati, xavfsizlik masalalari va tartib-taomillarning yetarlicha standartlashtirilmagani loyihalar qiymatini oshiradi.

Oʻzbekistonning geografik roli nafaqat sifat jihatidan, balki oʻlchash mumkin boʻlgan koʻrsatkichlar nuqtayi nazaridan ham muhim ahamiyatga ega. Oʻzbekiston dunyodagi dengizga chiqish uchun kamida ikki davlat hududidan oʻtishga toʻgʻri keladigan ikki davlatdan biri hisoblanadi. Shu bilan birga, Oʻzbekiston Markaziy Osiyodagi boshqa toʻrt davlatning barchasi va Afgʻoniston bilan chegaradosh yagona davlatdir. Shu nuqtayi nazardan, taxminan 573 km uzunlikdagi Mozori Sharif–Kobul–Peshovar temir yoʻli loyihasi tizimli ahamiyat kasb etadi, chunki u Pokiston portlari yoʻnalishida tashish vaqti va xarajatlarini taxminan 30 foizga qisqartirishi mumkin.

Shu sababli, oʻzaro bogʻlanishni xaritadagi ikki nuqtani jismonan bogʻlashdan koʻra ancha kengroq maʼnoda tushunish lozim. Zamonaviy iqtisodiyotda u toʻrt oʻlchamni oʻz ichiga oladi. Birinchisi – infratuzilmaviy oʻlcham: avtomobil yoʻllari, temir yoʻllar, terminallar, portlar va energetika tarmoqlari. Ikkinchisi – institutsional oʻlcham: bojxona, tariflar, standartlar, sanitariya va fitosanitariya qoidalari, ruxsatnomalar hamda tranzit kafolatlari. Uchinchisi – tijoriy oʻlcham: talab, xarid qobiliyati, shartnomalar, logistika kompaniyalari, sugʻurta va bank kanallari. Toʻrtinchisi – ijtimoiy-gumanitar oʻlcham: taʼlim, mehnat koʻnikmalari, turizm, tibbiy aloqalar va ilmiy-tadqiqot hamkorligi.

Bunday yondashuv masalani haddan tashqari soddalashtirishdan saqlaydi. Hatto eng qisqa yoʻl ham ishonchli huquqiy muhit, raqobatbardosh tariflar, moliyaviy kafolatlar va davlatlar oʻrtasidagi muvofiqlashtirish bilan mustahkamlanmasa, barqaror koridorga aylana olmaydi.

 

3. Savdo va iqtisodiy hamkorlikning hozirgi holati

Markaziy va Janubiy Osiyo oʻrtasidagi savdo-iqtisodiy aloqalar rivojlanib bormoqda, biroq ularning koʻlami hali ham ushbu bozorlar hajmiga mos emas. Markaziy Osiyo mamlakatlarining Hindiston, Pokiston, Bangladesh, Shri-Lanka va Afgʻoniston bilan savdosi Xitoy, Rossiya, Yevropa Ittifoqi, Turkiya va Yaqin Sharq mamlakatlari bilan savdo hajmiga nisbatan ancha cheklangan darajada qolmoqda.

Markaziy Osiyo Janubiy Osiyoga qishloq xoʻjaligi mahsulotlari, don, meva-sabzavot mahsulotlari, toʻqimachilik mahsulotlari, oʻgʻitlar, energetika tovarlari, ayrim turdagi metallar va sanoat xomashyosi yetkazib bermoqda yoki ushbu yoʻnalishlarda yetkazib berish hajmini kengaytirish salohiyatiga ega. Janubiy Osiyo mamlakatlari, avvalo Hindiston va Pokiston, farmatsevtika, tibbiy mahsulotlar, axborot texnologiyalari xizmatlari, uskunalar, toʻqimachilik mahsulotlari, qayta ishlangan oziq-ovqat mahsulotlari va isteʼmol tovarlari sohalarida raqobatbardosh mavqega ega.

Soʻnggi yillarda Oʻzbekiston tashqi iqtisodiy siyosatining janubiy yoʻnalishini mustahkamlab bormoqda. Hindiston va Pokiston bilan savdo aloqalari farmatsevtika, toʻqimachilik, oziq-ovqat mahsulotlari, xizmatlar, logistika va investitsiya loyihalari orqali rivojlanmoqda. Oʻzbekistonning janubiy yoʻnalishdagi tashqi savdosi allaqachon oʻsib bormoqda, biroq u hali ham tashqi savdoning umumiy tuzilmasida cheklangan oʻrinni egallaydi. Janubiy Osiyo mamlakatlari bilan eng yirik savdo oqimlari Afgʻoniston va Hindiston hissasiga toʻgʻri keladi. Ammo ayrim ikki tomonlama savdo oqimlarining oʻsib borayotgani asosiy muammoni hal etmaydi: mintaqalararo savdo hanuz tizimli ravishda shakllanmagan. Uni barqaror bozorga aylantirish uchun bitim va operatsiyalar bilan bogʻliq xarajatlarni kamaytirish, tranzitning oldindan aniq va ishonchli boʻlishini taʼminlash, standartlarni oʻzaro qiyoslanadigan darajaga keltirish hamda biznes xizmatlarini rivojlantirish zarur.

Savdo maʼlumotlari masalasi ayniqsa muhim ahamiyatga ega. Oʻzaro savdo koʻpincha turli manbalar asosida baholanadi, eksport qiluvchi va import qiluvchi mamlakatlar statistikasi esa bir-biridan farq qilishi mumkin. Samarali siyosat ishlab chiqish uchun koridorlar, yuk turlari, chegaradan oʻtish vaqti, tashish xarajatlari, ortga qaytishda tashiladigan yuklar, ruxsatnomalar soni va imtiyozli rejimlardan amalda foydalanish holati boʻyicha taqsimlangan, muntazam yangilanib boriladigan maʼlumotlar paneli zarur. Bunday maʼlumotlar bazasisiz mintaqaviy tashabbuslar faqat deklarativ bayonotlar darajasida qolib ketish xavfiga duch keladi.

 

4. Transport va logistika infratuzilmasi – oʻzaro bogʻliqlikning asosi

Transport infratuzilmasi Markaziy va Janubiy Osiyoning yaqinlashuvi uchun moddiy asos hisoblanadi. Shu bilan birga, bitta yagona yoʻnalish haqida emas, balki koridorlar majmui haqida soʻz yuritish toʻgʻriroq boʻladi. Faqat bir yoʻnalishga tayanish butun tizimning zaifligini oshiradi. Afgʻoniston, Eron, Kaspiy dengizi, Kavkaz va mavjud Yevrosiyo yoʻnalishlari orqali oʻtuvchi diversifikatsiyalangan tarmoq muqobil imkoniyatlar yaratadi, xatarlarni kamaytiradi va yuk joʻnatuvchilarning muzokaralardagi mavqeini mustahkamlaydi.

Janubiy yoʻnalishdagi asosiy loyiha Transafgʻon temir yoʻl koridori – Mozori Sharif–Kobul–Peshovar yoʻnalishi boʻlib qolmoqda. Uning strategik qiymati Oʻzbekiston va Markaziy Osiyoning boshqa mamlakatlarini Pokiston portlari, jumladan Karachi, Qosim va Gvadar portlari bilan bogʻlash salohiyatida namoyon boʻladi. Agar ushbu koridor amalga oshirilsa, ayrim turdagi yuklar uchun masofa va yetkazib berish vaqtini qisqartirishi mumkin. Biroq loyiha bir qator murakkab masalalarni hal etishni talab qiladi: moliyalashtirish, xavfsizlik, texnik parametrlar, temir yoʻl izi kengligining oʻzaro mosligi, ekspluatatsiya modeli, tariflar hamda ishtirokchilar oʻrtasida xatarlarni taqsimlash.

Oʻzbekistondagi Termiz–Hayraton transport-logistika kompleksi alohida ahamiyatga ega. U Oʻzbekistondan Afgʻonistonga kirish uchun eng yaqin nuqta boʻlib, allaqachon logistika, gumanitar yordam va savdo kanali sifatida foydalanilmoqda. Terminallar, omborxonalar, bojxona quvvatlari, multimodal transport xizmatlari va yuklar ustidan raqamli nazorat tizimlarini rivojlantirish ushbu kompleksni mintaqalararo savdo uchun barqaror tayanch nuqtasiga aylantirishi mumkin.

Transafgʻon yoʻnalishi bilan bir qatorda, Eron orqali oʻtadigan yoʻnalish ham muhim ahamiyatga ega. Hindiston, Markaziy Osiyo va Afgʻoniston uchun Chobahor porti, shuningdek, uning Xalqaro Shimol–Janub transport koridori va Ashxobod bitimi bilan bogʻliq aloqalari alohida ahamiyat kasb etadi. Bu variant Transafgʻon yoʻnalishining oʻrnini bosmaydi, ammo savdo tizimining barqarorligini oshiradi. Soʻnggi yillardagi voqealar ayrim yoʻnalishlarning yopilishi yoki cheklanishi Eron va Markaziy Osiyo mamlakatlari orqali oʻtadigan muqobil yoʻllarning ahamiyatini tezda oshirishini koʻrsatdi.

Avtomobil yoʻllari koridorlari temir yoʻllarni zarur tarzda toʻldiruvchi yoʻnalishlar boʻlib qolmoqda. Ular ayniqsa tez buziladigan mahsulotlar, kichik partiyadagi yuklar, elektron tijorat tovarlari, farmatsevtika mahsulotlari va yuqori qoʻshilgan qiymatga ega tovarlar uchun muhimdir. Bu sohada asosiy omillar faqat yoʻllarning oʻzi emas, balki chegara tartib-taomillari, tashuvchilar uchun ruxsatnomalar tizimi, vazn nazorati, sugʻurta, toʻxtash joylari xavfsizligi va qaytish yoʻnalishida yuk topish imkoniyati ham hisoblanadi.

Havo qatnovlarini rivojlantirish alohida oʻrin tutadi. Toshkent, Samarqand, Olmaota, Ostona, Dehli, Mumbay, Lahor va boshqa shaharlar oʻrtasidagi toʻgʻridan-toʻgʻri aviaqatnovlar ommaviy yuk logistikasini shakllantirmaydi, ammo ishbilarmonlik safarlari, turizm, taʼlim, tibbiy xizmatlar va investitsiya loyihalari ustidan boshqaruv nazorati uchun toʻsiqlarni kamaytiradi. Zamonaviy biznes uchun bunday mobillik ikkinchi darajali emas, balki tizimli ahamiyatga ega omildir.

 

5. Energetik sheriklik: loyihaga asoslangan yondashuvdan mintaqaviy bozor sari

Energetika Markaziy va Janubiy Osiyo oʻrtasidagi oʻzaro toʻldiruvchanlik eng yaqqol namoyon boʻladigan sohalardan biridir. Markaziy Osiyo mamlakatlari tabiiy gaz, gidroenergetika, quyosh energetikasi va shamol elektr energiyasi ishlab chiqarish boʻyicha salmoqli resurslarga ega. Janubiy Osiyo esa, avvalo Pokiston, Hindiston, Bangladesh va Afgʻoniston, yuqori energiya talabiga, mavsumiy isteʼmol choʻqqilariga hamda yanada ishonchli taʼminot tuzilmasiga ehtiyoj sezmoqda.

Elektr energetikasi sohasidagi eng ilgʻor mintaqalararo loyiha CASA-1000 hisoblanadi. Jahon banki materiallariga koʻra, loyiha Qirgʻiziston va Tojikistondan Afgʻoniston hamda Pokistonga 1 300 MVtgacha boʻlgan ortiqcha yozgi elektr energiyasini uzatishni taʼminlashga qaratilgan. Loyiha, shuningdek, elektr uzatish liniyalari va konvertor stansiyalarini oʻz ichiga olgan yuqori kuchlanishli elektr uzatish infratuzilmasini barpo etishni ham nazarda tutadi. Uning ahamiyati energetika sohasi doirasidan ancha keng: ushbu loyiha xalqaro moliya institutlari ishtirokida ikki mintaqa oʻrtasida shartnomaviy asosda elektr energiyasi savdosini yoʻlga qoʻyish mumkinligini koʻrsatadi.

Gaz sohasidagi eng mashhur loyiha TAPI – Turkmaniston–Afgʻoniston–Pokiston–Hindiston gaz quvuri hisoblanadi. Uning rejalashtirilgan mantigʻi oddiy: Turkmaniston gazi Afgʻoniston orqali Janubiy Osiyoning energiya taqchilligi mavjud bozorlariga yetkazilishi kutilmoqda. Uning uzunligi taxminan 1 800 km, loyihaviy quvvati esa yiliga 33 milliard kub metrgacha gazni tashkil etadi. Biroq TAPI xavfsizlik, moliyalashtirish, uzoq muddatli shartnomalar, toʻlov kafolatlari va ishtirokchilar oʻrtasidagi siyosiy muvofiqlashtirishga yuqori darajada bogʻliq boʻlgan murakkab loyiha boʻlib qolmoqda.

CASA-1000 nafaqat siyosiy, balki oʻlchash mumkin boʻlgan infratuzilmaviy ahamiyatga ham ega: loyiha qiymati taxminan 1,2 milliard AQSH dollariga baholanadi, loyihaviy elektr uzatish quvvati esa 1 300 MVtni tashkil etadi. Loyihaning Qirgʻizistonga oid qismi taxminan 456 km uzunlikdagi 500 kVli elektr uzatish liniyalarini barpo etishni nazarda tutadi. Bu CASA-1000ni Markaziy va Janubiy Osiyo oʻrtasida shartnomaviy asosdagi mintaqalararo elektr energiyasi savdosining birinchi yirik namunasi sifatida baholash imkonini beradi.

Yangi energetika kun tartibi faqat yoqilgʻi va elektr energiyasini eksport qilishni emas, balki past uglerodli yechimlarni rivojlantirishni ham oʻz ichiga oladi. Oʻzbekiston, Qozogʻiston, Qirgʻiziston va Tojikiston quyosh, shamol va gidroenergetika sohalaridagi loyihalarni kengaytirmoqda, shu bilan birga elektr tarmoqlarini ham modernizatsiya qilmoqda. Uzoq muddatli istiqbolda Janubiy Osiyo Markaziy Osiyodan mavsumiy elektr energiyasi va energetika xizmatlari uchun bozorga aylanishi mumkin. Biroq buning uchun chegaralararo savdo qoidalari, oʻzaro mos dispetcherlik mexanizmlari, tijoriy kafolatlar, shaffof tariflar hamda elektr tarmoqlari barqarorligiga investitsiyalar zarur.

Energetika sohasidagi hamkorlik iqlim va suv bilan bogʻliq omillarni hisobga olishi shart. Markaziy Osiyoda gidroenergetika irrigatsiya va suv resurslarini boshqarish bilan chambarchas bogʻliq. Janubiy Osiyoda esa elektr energiyasiga talab haroratning keskin koʻtariladigan davrlari, urbanizatsiya va sanoat oʻsishiga bogʻliq. Shu sababli energetika loyihalari iqlimga moslashuv mexanizmlari, suv mavjudligini prognoz qilish, energiya samaradorligini oshirish va energiya saqlash tizimlarini rivojlantirish choralari bilan birga olib borilishi lozim.

 

6. Investitsiyaviy hamkorlik va biznes aloqalari

Markaziy va Janubiy Osiyo oʻrtasidagi investitsiyaviy hamkorlik hozircha asosan alohida holatlar va ayrim loyihalar doirasida rivojlanmoqda, biroq u katta salohiyatga ega. Xomashyo savdosidan farqli ravishda, investitsiya yuqoriroq darajadagi ishonchni, huquqiy aniqlikni, mulk huquqlarini himoya qilishni, aniq soliq rejimlarini, valyuta hisob-kitoblariga kirish imkoniyatini hamda sifatli biznes axborotini talab qiladi.

Eng istiqbolli yoʻnalishlar qatoriga farmatsevtika, tibbiy xizmatlar, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash, toʻqimachilik, logistika, omborxona infratuzilmasi, axborot texnologiyalari xizmatlari, taʼlim, turizm, moliyaviy texnologiyalar, qayta tiklanuvchi energetika hamda infratuzilma loyihalari uchun butlovchi qismlar ishlab chiqarish kiradi. Janubiy Osiyo kompaniyalari axborot texnologiyalari, farmatsevtika va xizmatlar sohalarida kuchli salohiyatga ega, Markaziy Osiyo esa xomashyo resurslari, sanoat maydonlari, oʻsib borayotgan ichki bozorlar va tranzit imkoniyatlariga yoʻl ochadi.

Muhim vazifalardan biri – bir martalik biznes aloqalaridan tizimli investitsiya loyihalari portfeliga oʻtishdir. Buning uchun loyihalar kataloglari, investorlar uchun aniq talablar, standartlashtirilgan davlat-xususiy sheriklik modellari, nizolarni hal etish mexanizmlari, siyosiy va tijoriy xatarlardan sugʻurtalash vositalari hamda kadrlarni birgalikda tayyorlash dasturlari zarur.

Kichik va oʻrta biznes alohida ahamiyatga ega. Yirik infratuzilma loyihalari poydevor yaratadi, ammo koridorlarni real tovarlar va xizmatlar bilan aynan kichik va oʻrta biznes toʻldiradi. Ular uchun axborotga kirish, maqbul narxdagi logistika xizmatlari, raqamli savdo maydonchalari, soddalashtirilgan toʻlovlar, standartlashtirilgan hujjatlar va yangi bozorga kirishda amaliy koʻmak juda muhimdir.

Taraqqiyot institutlari va xalqaro moliya tashkilotlari katalizator vazifasini bajarishi mumkin. Ularning ishtiroki xatarlarni kamaytiradi, loyihalarni tayyorlash sifatini oshiradi va ishtirokchilarni belgilangan talablar hamda mezonlarga rioya qilishga undaydi. Biroq tashqi moliyalashtirish milliy islohotlarning oʻrnini bosa olmaydi. Aniq qoidalar, shaffof statistika va samarali sudlar boʻlmasa, hatto imtiyozli kreditlar ham barqaror investitsiya oqimini shakllantira olmaydi.

 

7. Oʻzbekistonning bogʻlovchi davlat sifatidagi strategik roli

Oʻzbekiston bogʻlovchi davlat rolini bajarish uchun noyob shart-sharoitlar majmuiga ega. U Markaziy Osiyoning markazida joylashgan, mintaqaning barcha mamlakatlari, shuningdek, Afgʻoniston bilan chegaradosh hamda yirik aholi salohiyati va sanoat bozoriga ega davlat hisoblanadi. Dengizga chiqish imkoniyatiga ega boʻlmagan mamlakat uchun tashqi koridorlarni rivojlantirish ixtiyoriy vazifa emas, balki uzoq muddatli raqobatbardoshlik shartidir.

Oʻzbekistonning roli faqat tranzit bilan cheklanmaydi. Tranzit mamlakat tovarlar harakatidan daromad oladi, ammo bogʻlovchi davlat qoidalar, xizmatlar, ishonch va institutsional muhitni shakllantiradi. Bu multimodal tugunlarni rivojlantirish, logistika markazlarini tashkil etish, bojxona tartib-taomillarini raqamlashtirish, temir yoʻl va avtomobil yoʻli aloqalarini kengaytirish, kadrlar tayyorlash, banklar va sugʻurta tashkilotlarini jalb etish hamda loyihalarni tahliliy jihatdan qoʻllab-quvvatlashni anglatadi.

Janubiy yoʻnalish Oʻzbekiston tashqi iqtisodiy diversifikatsiyasini kuchaytiradi. U mamlakatning shimoliy, sharqiy va gʻarbiy yoʻnalishlarda allaqachon mavjud aloqalarini toʻldiradi. Shu bilan birga, yoʻnalishlarni diversifikatsiya qilish alohida bozorlar va tranzit yoʻllarga qaramlikni kamaytiradi. Bu esa global savdodagi beqarorlik, tarif siyosatidagi oʻzgarishlar va geosiyosiy cheklovlar sharoitida ayniqsa muhimdir.

Termiz ushbu strategiyada alohida oʻrin tutadi. U chegara logistika markazi, Afgʻoniston bilan savdo uchun platforma, gumanitar va tijoriy infratuzilma tuguni hamda Markaziy va Janubiy Osiyo oʻrtasidagi oʻzaro bogʻlanishni muhokama qilish uchun ramziy makon vazifasini bajarishi mumkin. Bu rolni barqaror natijaga aylantirish uchun terminallar, temir yoʻl yondashuvlari, omborxona quvvatlari, tashuvchilar uchun xizmatlar va yuk oqimlarini tahlil qilish tizimiga investitsiya kiritish zarur.

Oʻzbekistonning kuchli jihati, shuningdek, koʻp tomonlama tashabbuslarni ilgari surish qobiliyatida ham namoyon boʻladi. Mintaqalararo oʻzaro bogʻlanishni faqat ikki tomonlama kelishuvlar orqali amalga oshirib boʻlmaydi. Bu Markaziy Osiyo mamlakatlari, Janubiy Osiyo davlatlari, Afgʻoniston, xalqaro moliya institutlari, biznes va ekspertlar hamjamiyati manfaatlarini oʻzaro muvofiqlashtirishni talab qiladi. Ushbu sohada Oʻzbekiston kun tartibini muvofiqlashtiruvchi hamda tahliliy yechimlar taqdim etuvchi davlat sifatida harakat qilishi mumkin.

 

8. Asosiy toʻsiqlar va ularni bartaraf etish yoʻllari

Birinchi toʻsiq – infratuzilmaning toʻliq shakllanmaganidir. Koʻplab koridorlar hozircha loyiha konsepsiyalari yoki qisman faoliyat yuritayotgan yoʻnalishlar koʻrinishida mavjud. Ularni tijoriy jihatdan barqaror yoʻnalishlarga aylantirish uchun texnik-iqtisodiy asoslar, kelishilgan tariflar, aniq moliyalashtirish manbalari, yagona ekspluatatsiya modellari va xatarlarni shaffof taqsimlash mexanizmlari talab etiladi.

Ikkinchi toʻsiq – xavfsizlik va tranzitning oldindan aniq boʻlishidir. Biznes uchun yoʻnalish uzunligining oʻzi emas, balki kechikishlar, yoʻqotishlar, chegaralarning yopilishi, qoidalarning oʻzgarishi va qoʻshimcha toʻlovlar ehtimoli ham muhim ahamiyatga ega. Shu sababli transport siyosati sugʻurta mexanizmlari, xavfsizlik standartlari, koridorlar monitoringi, inqirozli vaziyatlar uchun protokollar hamda davlat idoralari oʻrtasida muntazam axborot almashinuvini oʻz ichiga olishi lozim.

Uchinchi toʻsiq – maʼmuriy boshqaruvning mukammal dajarajada tizimlashtirilmaganligidir. Hujjatlarning turlichaligi, bojxona tartib-taomillarining oʻzaro muvofiqlashtirilmagani, oldindan deklaratsiyalash amaliyotining sustligi, ayrim sertifikatlarni oʻzaro tan olish mexanizmining yoʻqligi va raqamli tizimlarning oʻzaro mos ishlash imkoniyati cheklangani savdo xarajatlarini oshiradi. Yechim elektron transport hujjatlariga oʻtish, “yagona darcha” tamoyilini kengaytirish, xatarga asoslangan nazoratni joriy etish va texnik standartlarni muvofiqlashtirishdan iborat.

Moliyaviy muammo koʻlamini CAREC misolida baholash mumkin: 2021–2024-yillarda dastur doirasida transport sohasiga kiritilgan investitsiyalar 8,61 milliard AQSH dollarini tashkil etgan, moliyalashtirishning salmoqli qismi esa xalqaro hamkorlar tomonidan taʼminlangan. Bu infratuzilma koridorlari nafaqat siyosiy qarorni, balki barqaror moliyaviy arxitekturani ham talab qilishini koʻrsatadi.

Maʼmuriy toʻsiqlar oʻlchash mumkin boʻlgan koʻrsatkichlarda ham namoyon boʻladi. CAREC monitoringiga koʻra, 2022-yilda avtomobil yoʻllari koridorlarida chegaradan oʻtishning oʻrtacha vaqti 9,9 soatni, temir yoʻl koridorlarida esa 40,6 soatni tashkil etgan. Bu hujjatlarni raqamlashtirish, oldindan deklaratsiyalash va xatarga asoslangan nazorat yangi magistral yoʻnalishlarni zudlik bilan qurmasdan ham sezilarli samara berishi mumkinligini tasdiqlaydi.

Toʻrtinchi toʻsiq – moliyaviy cheklovlardir. Infratuzilma loyihalari katta kapital qoʻyilmalarni talab qiladi va ularning oʻzini oqlash muddati uzoq boʻladi. Buning uchun byudjet mablagʻlari, xalqaro moliya tashkilotlari kreditlari, davlat-xususiy sheriklik, kafolatlar, loyihaviy moliyalashtirish va aralash moliyalashtirish mexanizmlarini uygʻunlashtirish zarur. Shu bilan birga, har bir loyiha faqat siyosiy jozibadorligiga emas, balki tijoriy jihatdan hayotiyligiga koʻra ham baholanishi shart.

Beshinchi toʻsiq – bozor haqidagi axborot yetishmasligidir. Kompaniyalar koʻpincha ehtimoliy hamkorlar, bozor talablari, logistika tariflari, sertifikatlash qoidalari yoki mavjud moliyaviy vositalar haqida yetarli maʼlumotga ega emas. Ushbu toʻsiqni raqamli savdo platformalari, biznes missiyalar, tarmoq kataloglari, muntazam koʻrgazmalar, tahliliy sharhlar hamda savdo-sanoat palatalari huzuridagi konsalting markazlari orqali kamaytirish mumkin.

Oltinchi toʻsiq – iqlim va resurslar bilan bogʻliq xatarlardir. Togʻli hududlar, qurgʻoqchilik, toshqinlar, muzliklardan oqib keladigan suv hajmining oʻzgarishi va ekstremal ob-havo hodisalari avtomobil yoʻllari, energetika va qishloq xoʻjaligiga taʼsir koʻrsatadi. Yangi koridorlar iqlimga chidamlilikni hisobga olgan holda loyihalashtirilishi, energetika loyihalari esa suv balansi va talabning mavsumiyligini inobatga olishi lozim.

 

2030-yilgacha amaliy ustuvor yoʻnalishlar

Soha	Qisqa muddatli ustuvor vazifalar	Oʻrta muddatli natija
Transport	Chegara terminallarini modernizatsiya qilish, yuklarni raqamli kuzatish va hisobini yuritish, koridorlar statistikasini shakllantirish	Yetkazib berish vaqti va xarajatlarini qisqartirish, yoʻnalishlar ishonchliligini oshirish
Savdo	Elektron hujjatlar, oldindan deklaratsiyalash, standartlarni uygʻunlashtirish boʻyicha ish olib borish	Eksportchilar va tashuvchilar uchun yanada oldindan aniq va barqaror rejim shakllanishi
Energetika	Shartnomaviy modellar, elektr tarmoqlariga investitsiyalar, mavsumiylikni hisobga olish	Mintaqaviy elektr energiyasi savdosi va taʼminot manbalarini diversifikatsiya qilish
Investitsiyalar	Loyihalar kataloglari, kafolat vositalari, kichik va oʻrta biznesni qoʻllab-quvvatlash	Xususiy sektor ishtirokini va sanoat kooperatsiyasini kengaytirish
Institutlar	Termiz muloqoti doirasida loyihalar reyestri va yillik monitoring	Deklarativ bayonotlardan oʻlchash mumkin boʻlgan amaliy natijalarga oʻtish

 

9. Termiz muloqoti – hamkorlikning institutsional asosi sifatida

Markaziy va Janubiy Osiyo oʻrtasidagi oʻzaro bogʻlanish boʻyicha Termiz muloqoti mintaqalararo kun tartibini muvofiqlashtirish uchun muhim institutsional platformaga aylanishi mumkin. 2025-yilda Termizda tinchlik, doʻstlik va farovonlikning umumiy makonini shakllantirishga bagʻishlangan birinchi muloqot oʻtkazildi. Aynan Termiz shahrining tanlanishi uning Oʻzbekistonning janubiy tuguni sifatidagi amaliy rolini hamda Afgʻoniston va Janubiy Osiyo bilan bogʻlanishning ramziy nuqtasi ekanini alohida taʼkidlaydi.

Bunday formatning samaradorligi uning umumiy bayonotlardan loyihalarga asoslangan kun tartibini boshqarishga oʻta olishiga bogʻliq boʻladi. Shu maqsadda muloqotni toʻrtta doimiy yoʻnalish atrofida tuzish maqsadga muvofiq: transport va logistika, savdo va standartlar, energetika va iqlim, investitsiyalar va inson kapitali. Har bir yoʻnalish loyihalar xaritasi, taraqqiyot koʻrsatkichlari, masʼul ishtirokchilar va yillik yangilab borish mexanizmiga ega boʻlishi lozim.

Biznes ishtirokining ahamiyati alohida yuqori. Davlatlar ramkaviy hujjatlarni imzolashi mumkin, ammo koridorlarga boʻlgan real talabni eksportchilar, importchilar, tashuvchilar, banklar, sugʻurta kompaniyalari, terminal operatorlari va ishlab chiqarish korxonalari shakllantiradi. Shu sababli Termiz muloqoti doirasida biznes sessiyalar, biznesdan-biznesga yoʻnaltirilgan B2B platformalar, tarmoq taqdimotlari hamda kompaniyalar duch kelayotgan aniq toʻsiqlarni muhokama qilish zarur.

Ekspertlar yoʻnalishi dalillarga asoslangan tahliliy baza vazifasini bajarishi kerak. U Markaziy va Janubiy Osiyo oʻrtasidagi oʻzaro bogʻlanish holati boʻyicha yillik hisobot, koridorlarning tayyorlik indeksi, tashish vaqti va xarajatlari monitoringi, tartibga soluvchi toʻsiqlar sharhi, investitsiya loyihalari tahlili hamda hukumatlar uchun tavsiyalar tayyorlashi mumkin. Bu sohada Oʻzbekistonning tahliliy institutlari yetakchi rol oʻynashi mumkin.

Termiz muloqoti Afgʻonistonni iqtisodiy jarayonlarga amaliy asosda jalb etish vositasi sifatida ham muhimdir. Bu siyosiy jihatdan legitimlashtirish masalasi emas, balki iqtisodiy yakkalanishni kamaytirish, tranzit tartib-taomillarini rivojlantirish, barqaror yashash va daromad manbalarini qoʻllab-quvvatlash hamda barqarorlik uchun ragʻbatlar yaratish masalasidir. Bu mantiq barcha ishtirokchilar manfaatlariga mos keladi, chunki Afgʻoniston iqtisodiy jarayonlarining oldindan aniq boʻlishi mintaqalararo yoʻnalishlar qiymati va xavfsizligiga bevosita taʼsir koʻrsatadi.

 

10. Oʻzaro bogʻliqlik va Barqaror rivojlanish maqsadlari

Markaziy va Janubiy Osiyo oʻrtasidagi iqtisodiy oʻzaro bogʻlanish BMTning Barqaror rivojlanish maqsadlari bilan bevosita bogʻliq. Energetika tarmoqlarini rivojlantirish 7-maqsadni qoʻllab-quvvatlaydi, savdo va bandlikni kengaytirish 8-maqsadga mos keladi, barqaror infratuzilma qurish 9-maqsad bilan bogʻliq, hududiy yakkalanishni kamaytirish 10-maqsadga hissa qoʻshadi, iqlimga chidamlilik 13-maqsadga taalluqli, mintaqaviy muvofiqlashtirish va sheriklik esa 16- va 17-maqsadlarga mos keladi.

Biroq Barqaror rivojlanish maqsadlari bilan bogʻliqlik oʻz-oʻzidan paydo boʻlmaydi. Infratuzilma taraqqiyotga xizmat qilishi mumkin, ammo foyda faqat yirik ishtirokchilar qoʻlida toʻplanib, xarajatlar mahalliy jamoalar zimmasiga tushsa, u tengsizlikni ham chuqurlashtirishi mumkin. Shu sababli loyihalar ekologik baholash, ijtimoiy himoya kafolatlari, aholi bilan maslahatlashuvlar, yer bilan bogʻliq masalalarni boshqarish, mehnat xavfsizligi choralari va shaffof kompensatsiya mexanizmlarini oʻz ichiga olishi lozim.

Ayollar, yoshlar va kichik korxonalarga alohida eʼtibor qaratish zarur. Yangi koridorlar logistika, savdo, umumiy ovqatlanish, taʼmirlash, raqamli qoʻllab-quvvatlash, taʼlim va turizm sohalarida xizmatlarga talab yaratadi. Agar mahalliy tadbirkorlarga ushbu imkoniyatlardan foydalanish yoʻli ochilsa, infratuzilma shunchaki tranzit rentasi manbai emas, balki inklyuziv oʻsish manbaiga aylanadi.

Iqlim xatari allaqachon iqtisodiy omilga aylanmoqda. Jahon banki baholariga koʻra, 2030-yilga borib Janubiy Osiyo aholisining qariyb 90 foizi kuchli issiqlik taʼsiriga duch kelishi mumkin, aholining beshdan bir qismidan ortigʻi esa kuchli suv toshqinlari xavfiga roʻbaroʻ boʻlishi ehtimoli bor. Markaziy Osiyo uchun asosiy cheklov suv resurslari bilan bogʻliq: Oʻzbekistonda suv olish hajmi ichki qayta tiklanuvchi suv resurslaridan sezilarli darajada yuqori, hozirgi suv taqchilligi esa 2030-yilga borib 7 milliard m³ga, 2050-yilga borib esa 15 milliard m³gacha oshishi mumkin.

Oʻzaro bogʻliqlikning iqlim oʻlchami tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Janubiy Osiyo va Markaziy Osiyo ekstremal ob-havo hodisalari, muzliklarning erishi, qurgʻoqchilik, toshqinlar hamda suv atrofidagi keskinliklar xavfiga duch kelmoqda. Shu sababli yangi avtomobil yoʻllari, temir yoʻllar, elektr uzatish liniyalari va logistika markazlari uzoq muddatli iqlim ssenariylarini hisobga olgan holda loyihalashtirilishi kerak. Energetika sohasi uchun bu elektr energiyasi savdosi, energiya samaradorligi, qayta tiklanuvchi manbalar va elektr tarmoqlari barqarorligini oʻzaro uygʻunlashtirishni anglatadi.

Barqaror rivojlanish nuqtayi nazaridan eng istiqbolli model xomashyo tranzitiga emas, balki qoʻshilgan qiymat yaratishga asoslangan modeldir. Bu qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash, sanoat kooperatsiyasi, xizmatlar zanjirlari, raqamli savdo, ayrim tarmoqlarni mahalliylashtirish va kadrlar tayyorlashni nazarda tutadi. Bunday holatda oʻzaro bogʻlanish tovarlar harakatidan tarkibiy modernizatsiya mexanizmiga aylanadi.

 

11. Xulosa

Markaziy va Janubiy Osiyo oʻrtasidagi iqtisodiy oʻzaro bogʻlanish makromintaqaning barqaror rivojlanishi uchun asosiy shartlardan biridir. U sotish bozorlarini kengaytirish, transport jihatidan yakkalanishni kamaytirish, energetik xavfsizlikni mustahkamlash, bandlikni qoʻllab-quvvatlash hamda mintaqaviy barqarorlik uchun yangi ragʻbatlar yaratish salohiyatiga ega. Shu bilan birga, kutilgan samara bitta alohida loyihaga emas, balki oʻzaro muvofiqlashtirilgan chora-tadbirlar majmuiga bogʻliq.

Asosiy amaliy xulosa – portfelli yondashuv zarurligidir. Transafgʻon temir yoʻli, Eron orqali oʻtadigan yoʻnalish, avtomobil yoʻllari koridorlari, havo qatnovlari, CASA-1000 va TAPI energetika loyihalari, savdoni raqamlashtirish, logistika tugunlari va investitsiya platformalari bir-birini toʻldiruvchi elementlar sifatida qaralishi lozim. Ularning har biri amalga oshirish muddati, xatarlari va iqtisodiy mantigʻi jihatidan farq qiladi; shu sababli mintaqaviy strategiya muqobil imkoniyatlar va moslashuvchanlikni taʼminlashi kerak.

Oʻzbekiston bogʻlovchi davlat rolini bajarish uchun obyektiv ustunliklarga ega. Uning geografik joylashuvi, demografik salohiyati, sanoat bazasi, Termizdagi janubiy tuguni va faol tashqi iqtisodiy kun tartibi Markaziy va Janubiy Osiyo manfaatlarini birlashtirish imkonini beradi.

Termiz muloqoti siyosiy iroda loyihalar darajasidagi aniq ijro intizomiga aylanadigan platforma boʻlishi mumkin. Buning uchun u faqat deklaratsiyalar emas, balki loyihalar roʻyxati, koʻrsatkichlar, yoʻl xaritalari, baholash mexanizmlari hamda biznes, ekspertlar va davlat idoralari oʻrtasidagi doimiy hamkorlik kanallarini ham shakllantirishi lozim.

Uzoq muddatli istiqbolda Markaziy va Janubiy Osiyo oʻrtasidagi oʻzaro bogʻlanish faqat savdo hajmini oshirishga emas, balki rivojlanish sifatini yaxshilashga ham yoʻnaltirilishi kerak. Barqaror makromintaqa infratuzilma institutlar bilan, energetika iqlim oldidagi masʼuliyat bilan, savdo sanoat kooperatsiyasi bilan, diplomatik tashabbuslar esa dalillarga asoslangan tahlil va amaliy natijalar bilan uzviy bogʻlangan sharoitda shakllanadi.

 

Muxammad Babadjanov,

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi

Makroiqtisodiy va hududiy tadqiqotlar instituti

loyiha rahbari