Oʻzbekiston Prezidentining Turkistondagi TDT sammitida ilgari surgan deyarli barcha tashabbuslari amaliy ahamiyatga ega boʻldi
Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 15-may kuni amaliy tashrif bilan Turkiston shahrida boʻlib, Turkiy davlatlar tashkilotining norasmiy sammitida ishtirok etdi. Tashrif doirasida siyosiy, iqtisodiy va gumanitar masalalar, shuningdek, oliy darajadagi qator ikki tomonlama uchrashuvlar oʻtkazildi. Oʻzbekiston Prezidenti huzuridagi Strategik va mintaqalararo tadqiqotlar instituti direktorining birinchi oʻrinbosari Akramjon Neʼmatov “Dunyo” AA muxbiriga bergan intervyusida sammitning ahamiyati, TDT rivojlanishidagi yangi tendensiyalar va Oʻzbekiston tashabbuslari haqida soʻzlab berdi.
- Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Turkistonda boʻlib oʻtgan Turkiy davlatlar tashkilotining norasmiy sammitidagi ishtiroki ham mazmunan, ham ikki tomonlama muloqotlar koʻlamiga koʻra juda boy boʻldi. Sizningcha, ushbu sammit nima bilan yodda qoldi va uning oʻziga xosligi nimada?
- Avvalambor, ushbu tashrif Turkiy davlatlar tashkilotining rivojlanishidagi sifat jihatidan yangi bosqichni, shuningdek, Markaziy Osiyoning shakllanayotgan Yevroosiyo hamkorligi arxitekturasidagi rolini aks ettirganini taʼkidlamoqchiman.
Qayd etish joizki, bu galgi sammitning diqqat markazida nafaqat madaniy-gumanitar hamkorlik masalalari, balki iqtisodiy va texnologik taraqqiyot kelajagi bilan bevosita bogʻliq boʻlgan raqamlashtirish, sunʼiy intellekt, transport oʻzaro bogʻliqligi, innovatsiyalar kabi mavzular ham boʻldi. Bu TDTning yanada pragmatik va amaliy hamkorlikka yoʻnaltirilgan platformaga bosqichma-bosqich aylanayotganidan darak beradi.
Mamlakatimiz Yevroosiyoda ochiq, oʻzaro manfaatli va texnologiyalarga yoʻnaltirilgan hamkorlikni rivojlantirish tarafdori boʻlgani uchun bunday yondashuv Oʻzbekiston uchun ayniqsa muhimdir. Global oʻzgarishlar sharoitida aynan oʻzaro bogʻliqlik, barqaror taʼminot zanjirlari, raqamli infratuzilma va qoʻshma sanoatni rivojlantirish masalalari mintaqalarning uzoq muddatli raqobatbardoshligining asosiy omillariga aylanmoqda.
Bu galgi sammitning oʻziga xosligi shundaki, Markaziy Osiyoning mintaqaviy dinamikada mustaqil markaz sifatidagi roli tobora yaqqol koʻzga tashlanmoqda. Uchrashuvning aynan turkiy dunyoning eng muhim maʼnaviy va tarixiy markazlaridan biri boʻlgan Turkistonda oʻtkazilgani ramziy maʼnoga ega. Bu mintaqamizning nafaqat tarixiy-madaniy mushtaraklik makoni, balki iqtisodiy, transport va gumanitar oʻzaro bogʻliqlikning muhim tuguni sifatidagi ahamiyati ham ortib borayotganini koʻrsatadi.
Davlatimiz rahbarining Qozogʻiston Prezidenti Qasim-Jomart Toqayev, Qirgʻiziston Prezidenti Sadir Japarov va Turkiya Prezidenti Rejep Tayyip Erdogʻan bilan ikki tomonlama uchrashuvlari alohida eʼtiborga loyiq. Ular yuqori darajadagi ishonch va mintaqaviy muloqotning intensivligini namoyish etdi.
Xususan, Qirgʻiziston tomoni bilan muzokaralar chogʻida yirik infratuzilma loyihalarini, eng avvalo, Xitoy-Qirgʻiziston-Oʻzbekiston temir yoʻlini ilgari surishga alohida eʼtibor qaratildi. Bugungi kunda bunday loyihalar nafaqat transport, balki strategik ahamiyatga ega, chunki ular Yevroosiyoning yangi geoiqtisodiy konfiguratsiyasini shakllantiradi va Markaziy Osiyoning asosiy tranzit va ishlab chiqarish makoni sifatidagi rolini kuchaytiradi.
Turkiya yetakchisi bilan uchrashuv Oʻzbekiston-Turkiya munosabatlari barqaror keng qamrovli strategik sheriklik darajasiga koʻtarilganini yana bir bor tasdiqladi. Gap endi nafaqat savdo yoki investitsiyalarning oʻsishi, balki sanoat, texnologiya, logistika, taʼlim va boshqa sohalarda uzoq muddatli hamkorlikni shakllantirish haqida bormoqda.
Tashrifning gumanitar jihati ham gʻoyat ahamiyatlidir. Oʻzbekiston tomonining Turkistonda qurdirgan masjidini ziyorat qilishi Oʻzbekiston va Qozogʻiston oʻrtasidagi qardoshlik munosabatlari mustahkamlanib borayotganining yorqin ramzi, xalqlarimizning umum tarixiy, maʼnaviy va madaniy yaqinligining ifodasi boʻldi. Bugungi kunda gumanitar yoʻnalish mintaqadagi iqtisodiy va siyosiy hamkorlikni tobora uzviy toʻldirib borayotgani muhim ahamiyatga ega.
Kengroq doirada ushbu tashrif Oʻzbekiston barcha hamkorlar bilan konstruktiv hamkorlikni rivojlantirish tarafdori boʻlib, ochiq va muvozanatli tashqi siyosatni davom ettirayotganini tasdiqlaydi. Shu bilan birga, Markaziy Osiyo davlatlari turkiy hamkorlikka yopiq geosiyosiy loyiha sifatida emas, balki Yevroosiyodagi keng qamrovli inklyuziv va oʻzaro manfaatli hamkorlik arxitekturasining bir qismi sifatida qarashi muhim ahamiyatga ega.
Shuning uchun ham bugungi kunda Markaziy Osiyo yaxshi qoʻshnichilik, oʻzaro bogʻliqlik, pragmatizm va mintaqaning barqaror rivojlanishi uchun umumiy masʼuliyat tamoyillariga asoslangan oʻz kun tartibiga ega boʻlgan xalqaro munosabatlarning mustaqil subyekti sifatida tobora mustahkamlanib bormoqda.
- Turkistonda boʻlib oʻtgan TDT norasmiy sammitida Oʻzbekiston qanday kun tartibi bilan chiqdi va sizningcha, Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan tashabbuslarda nimalar alohida eʼtiborga loyiq?
- Oʻzbekiston Turkiy davlatlar tashkiloti sammitida nafaqat turkiy dunyoning madaniy-sivilizatsiyaviy hamjamiyatini mustahkamlashga, balki eng avvalo, texnologik, transport, investitsiyaviy va gumanitar hamkorlikning yangi arxitekturasini shakllantirishga qaratilgan juda keng qamrovli va ayni paytda pragmatik kun tartibini ilgari surdi.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning bu galgi nutqining oʻziga xos jihati shundaki, unda TDTning asosan siyosiy-madaniy platformadan XXI asrning eng istiqbolli va strategik jihatdan nozik sohalari - sunʼiy intellekt, raqamli infratuzilma, logistika, iqlim xavfsizligi va kiberbarqarorlik boʻyicha amaliy integratsiya mexanizmiga oʻtishiga urgʻu berildi.
Eʼtiborlisi, Oʻzbekiston aslida “raqamli turkiy makon”ning konsyeptual koʻrinishini taklif qildi. Gap endi shunchaki gumanitar yaqinlik yoki savdoni kengaytirish haqida emas, balki umumiy texnologik ekotizim yaratish haqida bormoqda. Aynan shu nuqtayi nazardan sunʼiy intellekt sohasida strategik hamkorlik tarmogʻini shakllantirish tashabbusi, shuningdek, mintaqaviy maʼlumotlar markazlari va raqamli platformalarni yuqori tezlikdagi aloqa kanallari orqali bogʻlashi kerak boʻlgan “Raqamli turkiy koridor” konsepsiyasi ilgari surildi.
Oʻzbekiston Prezidenti raqamli kun tartibini turkiy sivilizatsiyaning tarixiy va intellektual merosi bilan bogʻlagani ayniqsa muhimdir. Muhammad Al-Xorazmiy, Ahmad al-Fargʻoniy, Abu Rayhon Beruniy va Mirzo Ulugʻbeklarning nomlariga murojaat qilish nutqqa yanada chuqur va koʻlamli mazmun bagʻishladi. Bu bilan zamonaviy texnologik modernizatsiya tashqi oʻzlashtirish emas, balki mintaqaning oʻz ilmiy merosining tabiiy davomi sifatida qaralishi taʼkidlandi.
Oʻzbekistonning hamkorlikni institutsionalizatsiya qilish gʻoyasini ilgari surgani yana bir muhim jihat boʻldi. Prezidentning deyarli barcha tashabbuslari amaliy ahamiyat kasb etib, oʻzaro hamkorlikning aniq mexanizmlarini, jumladan, Qozogʻiston bilan qoʻshma venchur fondini, Toshkentda Texnologiyalar forumini, umumiy madaniy merosni birlashtirish uchun “katta maʼlumotlar” platformasini, Kiberxavfsizlik boʻyicha turkiy alyansni hamda sunʼiy yoʻldosh maʼlumotlari asosida iqlim xatarlarini monitoring qilish tizimini yaratishga qaratildi.
Oʻzbekiston “raqamlashtirish - transport oʻzaro bogʻliqligi – xavfsizlik” aloqasini izchil ilgari surayotgani ham eʼtiborga molik. Nutqda Oʻrta yoʻlakni Xitoy-Qirgʻiziston-Oʻzbekiston temir yoʻli bilan integratsiya qilish, bojxona tartib-taomillarini raqamlashtirish va yagona logistika makonini ishga tushirishga alohida eʼtibor qaratildi. Aslida, gap Markaziy Osiyo chekka hudud emas, balki asosiy tugunlardan biriga aylanadigan yangi Yevroosiyo transport-texnologik chiziqlarini shakllantirish haqida bormoqda.
Ekologik tashabbuslar bloki alohida eʼtiborga loyiq. Oʻzbekiston iqlim kun tartibiga turkiy makonning jamoaviy xavfsizligi masalasi sifatida qarashni taklif qildi. TDT doirasida 2027-yilni Tabiatni muhofaza qilish yili deb eʼlon qilish tashabbusi, shuningdek, qurgʻoqchilik, tuproq degradatsiyasi va muzliklarning erishini birgalikda monitoring qilish boʻyicha takliflar Tashkilotga yanada zamonaviy va global miqyosda talab qilinadigan kun tartibini berishga intilishdan dalolat beradi.
Oʻsib borayotgan xalqaro notinchlik sharoitida Prezident Shavkat Mirziyoyev ishonch, muvofiqlashtirish va jamoaviy barqarorlik masalalariga alohida eʼtibor qaratgani ham muhim ahamiyatga ega. Kiberxavfsizlik boʻyicha Turkiy alyansni tashkil etish taklifi bugungi kunda yangi tahdidlar nafaqat anʼanaviy harbiy-siyosiy sohada, balki raqamli makonda ham shakllanayotganining ifodasidir.
Umuman olganda, Oʻzbekistonning chiqishi Toshkent TDTga Yevroosiyoning texnologik, iqtisodiy va gumanitar rivojlanishning mustaqil markazlaridan biriga aylanishga qodir boʻlgan uzoq muddatli strategik hamkorlik platformasi sifatida qarashini koʻrsatdi. Shu bilan birga, oʻzbek yondashuvining oʻziga xos xususiyati pragmatizm, institutsional tafakkur va ochiq mintaqaviy bogʻliqlik gʻoyasining uygʻunligidadir.
- Umuman olganda, TDT sammiti yakunlarini qanday baholaysiz va uning bugungi kundagi amaliy ahamiyati nimada?
- Kengroq strategik kontekstda gapiradigan boʻlsak, Turkiy davlatlar tashkilotining yakunlangan sammiti TDT jadal oʻzgarib borayotgan dunyoda hamkorlikning asosan ramziy va gumanitar modelidan toʻlaqonli amaliy hamkorlik platformasini shakllantirishga bosqichma-bosqich oʻtayotganini koʻrsatdi.
Va bu, ehtimol, Turkistondagi uchrashuvning asosiy natijasidir.
Bugungi kunda xalqaro tizim chuqur transformatsiya davrini boshdan kechirmoqda. Geosiyosiy parchalanish kuchaymoqda, transport yoʻnalishlari, texnologiyalar, resurslar va bozorlar uchun raqobat ortib bormoqda. Odatiy logistika zanjirlari buzilmoqda, infratuzilma barqarorligi, energetika xavfsizligi, raqamli suverenitet va oziq-ovqat xavfsizligi muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu fonda davlatlar tashqi zarbalarga chidamlilikni taʼminlay oladigan mintaqaviy hamkorlik formatlarini tobora faol izlamoqda.
TDT sammiti yakunlarini aynan shu nuqtayi nazardan koʻrib chiqish lozim.
Uchrashuvning amaliy ahamiyati, eng avvalo, turkiy dunyo mamlakatlari mavhum integratsiya gʻoyalarini emas, balki birgalikda rivojlanishning aniq mexanizmlarini – transport yoʻlaklari, raqamli infratuzilma, texnologik kooperatsiya, iqlimga chidamlilik, logistika va kiberxavfsizlikni muhokama qila boshlaganida namoyon boʻladi.
Yetakchilarning deyarli barcha maʼruzalari u yoki bu darajada oʻzaro bogʻliqlik va barqarorlik masalalariga bagʻishlangani diqqatga sazovordir. Qozogʻiston Prezidenti Qasim-Jomart Toqayev turkiy makonning transport-tranzit salohiyatini mustahkamlash va Oʻrta yoʻlakni rivojlantirish zarurligiga eʼtibor qaratdi. Turkiya Prezidenti Rejep Tayyip Erdogʻan TDT mamlakatlari oʻrtasida logistika integratsiyasi va iqtisodiy hamkorlikni kengaytirish muhimligini taʼkidladi. Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev transport aloqalari va mintaqaning yangi Yevroosiyo yoʻnalishlarini shakllantirishdagi oʻrniga alohida eʼtibor qaratdi. Bularning barchasi aynan transport, logistika va infratuzilmaviy oʻzaro bogʻliqlik bugungi kunda yangi mintaqaviy iqtisodiyotning asosiga aylanayotganini aks ettiradi.
Shu maʼnoda Markaziy Osiyo asta-sekin Yevroosiyoning muhim tugunlaridan biriga aylanmoqda. Mintaqaga endi shunchaki tranzit hudud sifatida qaralmayapti. Bugun bu yerda Sharq va Gʻarbni, Shimol va Janubni bogʻlaydigan yangi ishlab chiqarish, logistika va investitsiya markazini barpo etish haqida gap ketmoqda.
Shu bois Xitoy - Qirgʻiziston - Oʻzbekiston temir yoʻli, Oʻrta yoʻlakni integratsiya qilish, bojxona tartib-taomillarini raqamlashtirish, maʼlumotlar markazlari va logistika platformalarini rivojlantirish masalalari muhim ahamiyat kasb etmoqda. Amalda Yevroosiyoning yangi infratuzilma geografiyasi shakllanmoqda.
Sammitda transport aloqasi, raqamlashtirish va xavfsizlik oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik aniq belgilab berilgani ayniqsa muhimdir. Bugungi kunda davlatlarning barqarorligi nafaqat harbiy salohiyat, balki transport yoʻlaklari, energetika tarmoqlari, raqamli infratuzilma va taʼminot zanjirlarining uzluksiz ishlashini taʼminlash qobiliyati bilan ham belgilanadi.
Shu maʼnoda, Oʻzbekistonning tashabbuslari oʻz vaqtida ilgari surilgan va strategik jihatdan puxta oʻylangani koʻrinadi. “Raqamli turkiy koridor”, Turkiy kiberxavfsizlik alyansi, iqlim xavflarini monitoring qilish tizimi, qoʻshma sunʼiy intellekt platformalarini yaratish boʻyicha takliflar XXI asr raqobati tobora koʻproq texnologik va infratuzilmaviy sohalarda kechishini anglashni aks ettiradi.
Iqlim kun tartibi alohida eʼtiborga loyiq. Bir necha yil oldin bunday mavzular ikkinchi darajali deb qabul qilingan boʻlsa, bugungi kunda ular bevosita iqtisodiy barqarorlik va xavfsizlik masalalari bilan bogʻliq. Suv tanqisligi, tuproq degradatsiyasi, ekstremal ob-havo hodisalari energetika, qishloq xoʻjaligi, transport va migratsiya jarayonlariga bevosita taʼsir koʻrsatmoqda. Shu bois Oʻzbekistonning iqlim xatarlarini monitoring qilish mexanizmlarini yaratish va 2027-yilni Tabiatni muhofaza qilish yili deb eʼlon qilish toʻgʻrisidagi taklifi juda dolzarb.
Sammit Markaziy Osiyo davlatlari oʻrtasidagi siyosiy ishonchning yuksak darajasini namoyish etgani ham eʼtiborga molik. Bir necha yil avval mintaqaviy hamkorlikning bunday jadal darajasini tasavvur qilish qiyin edi. Bugungi kunda Markaziy Osiyo yirik davlatlar tashqi siyosatining obyekti emas, balki oʻz kun tartibini shakllantirish va yirik mintaqaviy tashabbuslarni ilgari surishga qodir boʻlgan xalqaro munosabatlarning mustaqil subyekti sifatida namoyon boʻlmoqda.
Umuman olganda, sammitning amaliy foydasi mintaqaning uzoq muddatli barqarorligini mustahkamlashdan iborat deyish mumkin. Gap turkiy makon mamlakatlariga texnologik, iqtisodiy, iqlimiy va geosiyosiy kabi global oʻzgarishlarga birgalikda moslashish imkonini beradigan mexanizmlarni yaratish haqida ketmoqda.
Shuning uchun ham bugungi sammitga nafaqat diplomatik tadbir, balki Yevroosiyoda pragmatizm, oʻzaro bogʻliqlik, texnologik rivojlanish va jamoaviy barqarorlikka asoslangan mintaqaviy hamkorlikning yangi modelini shakllantirishning muhim bosqichi sifatida qarash lozim.
“Dunyo” AA
